Karanlık Enerji analizine geçtiğimizde risk daha da büyüyecek. Çünkü orada gözlediğimiz şey doğrudan bir madde değil, evrenin genişleme davranışının yorumudur. Bu nedenle ölçek körlüğü açısından belki de en kritik vaka odur.
Karanlık enerji analizine geçelim
Karanlık enerji, ölçek körlüğü hipotezi için bence karanlık maddeden bile daha kritik bir vakadır. Çünkü karanlık maddede en azından bir gravitasyonel etki gözleniyor. Karanlık enerjide ise doğrudan gözlenen şey bir “madde” değil, evrenin genişleme davranışıdır.
Burada çok dikkatli gitmek gerekir.
Adım 1: Gerçekten Ne Gözlüyoruz?
Aslında gözlenen şey:
- Süpernova ölçümleri
- Galaksi dağılımları
- Kozmik mikrodalga arka plan verileri
üzerinden çıkarılan şu sonuçtur:
𝑎̈ > 0
Yani evrenin genişleme hızının arttığı yorumu.
Dolayısıyla doğrudan gözlenen:
| Kavram | Durum |
| Süpernova verisi | Gözlenen |
| Kırmızıya kayma | Gözlenen |
| Genişleme modeli | Çıkarım |
| Karanlık enerji | Hipotez |
İlk ölçek ayrımı burada başlıyor.
Adım 2: Ölçek Haritası
Ölçek-0
Yerel fizik
- atomlar
- parçacıklar
- laboratuvar deneyleri
Ölçek-1
Astrofizik
- yıldızlar
- galaksiler
Ölçek-2
Kozmolojik Ölçek
- tüm evren
- milyarlarca ışık yılı
Ölçek-3
Model Parametresi
Λ
Kozmolojik sabit.
Bu doğrudan ölçülen bir nesne değildir.
Model parametresidir.
Ortaya şu zincir çıkıyor:
𝑉𝑒𝑟𝑖 → 𝐾𝑜𝑧𝑚𝑜𝑙𝑜𝑗𝑖𝑘 𝑀𝑜𝑑𝑒𝑙 → Λ → “𝐾𝑎𝑟𝑎𝑛𝑙𝚤𝑘 𝐸𝑛𝑒𝑟𝑗𝑖”
Burada son adım özellikle önemlidir.
İlk Ölçek Körlüğü Adayı
Bugün sık duyulan ifade:
Karanlık enerji evreni itiyor.
Bu ifade fiziksel olarak problemli olabilir.
Çünkü doğrudan gözlenen şey:
Λ
gibi bir model parametresidir.
“Karanlık enerji” ise bu davranışa verilen yorumdur.
Dolayısıyla
Λ ≠ 𝑧𝑜𝑟𝑢𝑛𝑙𝑢 𝑜𝑙𝑎𝑟𝑎𝑘 𝑓𝑖𝑧𝑖𝑘𝑠𝑒𝑙 𝑎𝑘𝚤ş𝑘𝑎𝑛
olabilir.
Burada:
matematiksel parametre
↓
fiziksel varlık
dönüşümü yapılmaktadır.
Bu bir ölçek körlüğü adayıdır.
İkinci Ölçek Körlüğü Adayı
Yerel Fizikten Kozmik Fiziğe
Bugünkü modeller şunu varsayar:
Laboratuvarda geçerli fizik
↓
Evren ölçeğinde de geçerlidir.
Bu çoğu zaman doğru çıkmıştır.
Ama burada çok büyük bir ölçek sıçraması vardır.
Yaklaşık:
10-15 m ile 1026 m arasında.
Bu:
40 mertebeden büyük bir sıçrama.
Benim ölçek körlüğü yaklaşımımda bu otomatik alarm vermesi gereken bir durumdur.
Üçüncü Ölçek Körlüğü Adayı
Vakum Enerjisi Problemi
QFT hesaplarında vakum enerjisi tahmin edilir.
Sonra bu değer kozmolojik sabitle karşılaştırılır.
Sonuç:
yaklaşık 10120 mertebesinde uyuşmazlık.
Fiziğin en büyük problemlerinden biri.
Ölçek haritası:
| Kavram | Ölçek |
| Vakum salınımları | Kuantum |
| Enerji yoğunluğu | Alan |
| Kozmik genişleme | Kozmolojik |
Şimdi soru şu:
Gerçekten şu eşitliği kurma hakkımız var mı?
Kuantum Vakumu= Kozmolojik Enerji
Eğer burada gizli bir ölçek kayması varsa,
10¹²⁰ problemi belki de eksik ölçek haritasından kaynaklanıyor olabilir.
Bu çok önemli.
Dördüncü Ölçek Körlüğü Adayı
Hızlanan Genişleme = Enerji Bileşeni
Gözlem:
𝑎̈ > 0
Buradan çıkarım:
Evrende yeni bir enerji bileşeni vardır.
Peki bu zorunlu mu?
Hayır.
Mantıksal olarak başka olasılıklar da vardır:
1. Yeni enerji bileşeni
2. Modifiye gravitasyon
3. Ölçek bağımlı uzay-zaman
4. Fraktal geometri etkileri
5. Büyük ölçek ortalamalama etkileri
Yani:
Gözlenen dinamik
↓
Yeni madde/enerji
eşitlemesi zorunlu değildir.
Burada da olası bir ölçek körlüğü bulunabilir.
Fraktal Görelilik Perspektifinden
Burada en kritik soru şu olur:
Bugünkü denklemlerde uzay-zaman:
𝑔μv (𝑥)
ile tanımlanıyor.
Ama ölçek parametresi yok.
Eğer gerçek geometri:
𝑔μv (𝑥, 𝜆)
şeklinde ölçeğe bağlıysa,
çok büyük ölçeklerde ortaya çıkan davranışlar:
- yeni enerji bileşeni olmadan
- yalnızca ölçek geçişleri nedeniyle
oluşabilir.
Bu henüz bir teori değil, fakat ölçek körlüğü açısından test edilmesi gereken ihtimallerden biridir.
Genel Değerlendirme
Karanlık enerji için ölçek körlüğü risk puanını çıkarsak:
| Başlık | Risk |
| Λ = fiziksel sıvı/enerji gibi yorumlama | Yüksek |
| Kuantum vakumu = kozmolojik enerji | Çok yüksek |
| Yerel fizik → evrensel fizik doğrudan aktarımı | Çok yüksek |
| Hızlanan genişleme → yeni enerji zorunludur varsayımı | Yüksek |
| Gözlem ile model parametresini özdeşleştirme | Çok yüksek |
Şu ana kadarki analizlerde en ilginç sonuç şu:
- Görelilikte en büyük risk: tüm ölçeklerde aynı geometri varsayımı.
- Kuantum alan teorisinde en büyük risk: durum uzayı ile fiziksel gerçekliği özdeşleştirme.
- Karanlık enerjide en büyük risk: kozmolojik ölçekte gözlenen bir davranışı doğrudan yeni bir fiziksel varlığa dönüştürme.
Ölçek körlüğü hipotezi açısından bakınca karanlık enerji, şu an incelediğimiz örnekler arasında en güçlü adaylardan biri gibi görünüyor. Çünkü burada gözlem, matematiksel model ve ontolojik yorum arasındaki katmanlar birbirine oldukça yakın şekilde kullanılıyor.